Son yıllarda Türkiye’de İslam, bir inanç meselesinin tamamen dışında siyasi ve ideolojik bir tartışma konusu hâline getirilmektedir.

İslam’ı bilmeyen, inceleme cesareti gösteremeyen bazı çevreler İslam’ın toplumsal hayatı düzenleme iddiasını eleştirirken çoğu zaman genel ve ideolojik bir karşı çıkış ortaya koymaktadır.  Oysa İslam’ın getirdiği hükümler dikkatle incelendiğinde bunların insanın ve toplumun korunmasına yönelik olduğu açıkça görülür. İslam yalnızca bireysel ibadetlerden ibaret olmayıp aynı zamanda ekonomik hayatı, toplumsal ilişkileri, kişisel hakları ve ahlaki düzeni şekillendiren kapsamlı bir nizam getirir.

Toplumların huzuru farklı hesap ve çıkarları olan insanların koydukları kurallar ile oluşturulamaz. İslam, ekonomik hayatta insanı sömürüden, haksız kazançtan ve güven kaybından koruyan temel prensipler koyar.

Faizi yasaklar. Çünkü faiz sistemi üretime dayanmayan kazanç mekanizmaları oluşturur ve servetin zamanla az sayıda insanın elinde toplanmasına yol açabilir. Zekâtı emreder; servetin toplum içinde dolaşmasını sağlar, zengin ile fakir arasındaki uçurumun büyümesini engellemeyi hedefler. Kumarı ve her türlü şans oyunlarını yasaklar; emek vermeden kazanç elde etme arzusunu körükleyen ve çoğu zaman insanların maddi felaketine yol açan bir alışkanlığı engeller. Tartıda ve ölçüde hileyi yasaklar; ticaret hayatında güveni tesis ederken, hem alıcıyı hem satıcıyı kul hakkına ve oluşacak her türlü olumsuzluğa karşı korumayı amaçlar. İsrafı yasaklar; kaynakların sorumsuzca tüketilmesini önler ve dengeli bir ekonomik hayatı teşvik eder. Emanete riayet etmeyi emreder; insanların birbirine güvenebilmesini sağlar. Borçların yazılmasını ve şahit tutulmasını önerir; anlaşmazlıkların önüne geçmeyi amaçlar. Borçlulara kolaylık gösterilmesini tavsiye eder; zor durumda olan insanın ezilmesini engeller. Kamu malına zarar vermeyi ağır bir sorumluluk olarak görür; toplumun ortak malının korunmasını ister. Toplumda ekonomik krizlerin, gelir uçurumlarının ve güvensiz ticaretin sıkça eleştirildiği bir çağda,

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İslam yalnızca ekonomik ilişkileri değil, toplumun ahlaki ve sosyal yapısını; aileyi, akrabalık ilişkilerini, toplumsal huzuru da korumayı hedefler. Toplumun huzurlu olabilmesi için insanlar arasındaki ilişkilerin güven, saygı ve sorumluluk üzerine kurulması gerekir.

Aileyi korur ve evliliği teşvik eder; toplumun temel kurumunun sağlam kalmasını amaçlar.

Zinayı ve her türlü fuhşu yasaklar; aile yapısını ve neslin korunmasını hedefler, iyi ahlakı öğütler. Mirası açık kurallarla paylaştırır; vefat sonrası büyük kavga ve adaletsizliklerin önüne geçmeyi amaçlar. Aşırılığı yasaklar, ölçülü yaşamayı teşvik eder. İnsan hayatında denge kurulmasını ister. Anne ve babaya iyi davranmayı emreder; aile bağlarını güçlendirmeyi amaçlar. Akrabalık bağlarının korunmasını teşvik eder; toplumsal dayanışmayı canlı tutar. Komşuya iyi davranmayı emreder. Yardımlaşmayı ve sadakayı teşvik eder. İnsanların kusurlarını araştırmayı yasaklar. Mahremiyeti koruyan ölçüler getirir. Toplum içinde kardeşlik ve dayanışmayı öğütler.

Bu düzen insanların birbirine karşı saygılı ve sınırlarını bilen bir toplum oluşturmasını amaçlar. Özel hayatın korunmasının bugün temel bir insan hakkı olarak kabul edildiği bireyselleşmenin insanları yalnızlaştırdığı bir dünyada;

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İslam toplumda en zayıf olanların korunmasını özel bir sorumluluk olarak görür. Güçlü olanın değil, hakkı olanın korunmasını hedefler. Yetimi korumayı emreder; yetim malına dokunmayı ağır bir suç sayar. Fakirlerin ve muhtaçların gözetilmesini emreder. Zayıf olanların haklarının güçlüler tarafından ezilmesini yasaklar. Yaşlıları korumayı, büyüklere saygıyı önemser. Bu yaklaşım toplumda merhameti ve sosyal sorumluluğu canlı tutmayı amaçlar.  İslam, başkalarına zarar vermemek kaydıyla her türlü inancın serbestçe yaşanacağı bir toplum hedefler; kilise, sinagog, havra gibi ibadet alanlarının inananları tarafından kurulması ve yönetilmesine güvence getirir. Tahammülün kalmadığı, baskıların inançları yok etme noktasına geldiği bir dünyada;

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İslam bireyin onurunu ve kişisel haklarını korumaya büyük önem verir. İnsanların birbirlerine karşı sorumluluklarını belirleyen birçok ilke ortaya koyar: Gıybeti yasaklar; insanların arkasından kötü konuşulmasını engeller. İftirayı yasaklar; masum bir insanın şeref ve haysiyetini korur. Yalan konuşmayı yasaklar; toplumda güven duygusunun korunmasını sağlar. Kalp kırmayı büyük bir günah olarak görür; insanların birbirine karşı merhametli ve hassas davranmasını ister. Kıskançlığı ve hasedi yasaklar; insanlar arasında düşmanlık yerine kardeşliği teşvik eder.

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İslam, insanın yalnızca ahlaki ve toplumsal hayatını düzenlemekle kalmaz; aynı zamanda onun aklını kullanmasını, öğrenmesini ve sürekli gelişmesini teşvik eder. İlim öğrenmek İslam’da yalnızca bir tercih değil, bir emirdir. İlim öğrenmeyi teşvik eder ve farz kabul eder; insanların bilgisizliğin karanlığında kalmamasını, hakikati araştırmasını ve aklını kullanmasını ister. Okumayı ve öğrenmeyi emreder; vahyin ilk emrinin “oku” olması, bilginin ve öğrenmenin İslam’daki yerini açıkça gösterir. Bilgi sahibi olanları üstün görür; bilginin insanı yükselten ve toplumun gelişmesini sağlayan en önemli güçlerden biri olduğunu vurgular. Bilgiyi toplum yararına kullanmayı teşvik eder. İlim yalnızca kişisel bir birikim değil, aynı zamanda insanlığa fayda üretmesi gereken bir sorumluluk olarak görülür. Düşünmeyi/tefekkürü araştırmayı ve ibret almayı öğütler. Doğaya, tarihe ve insan hayatına bakarak aklını kullanmasını ister.

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

Toplumların ayakta kalabilmesi için en temel unsur adalettir. İslam hukuku insan hayatını, malını ve hakkını koruyan güçlü ilkeler ortaya koyar. Hırsızlığı yasaklar ve kati cezalar getirir; insanların emeklerinin ve mallarının güvence altında olmasını sağlar. Adam öldürmeyi kesin biçimde yasaklar; insan hayatını kutsal kabul eder. Kul hakkını kesin olarak yasaklar; bir insanın hakkını çiğnemeyi ağır bir sorumluluk olarak görür. Zulme ve haksızlığa karşı durmayı emreder; adaletin toplumun temel direği olmasını hedefler. Adaletin en çok konuşulduğu, fakat en çok arandığı bir dünyada;

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İslam yalnızca insanın değil, bütün yaratılmışların korunmasını öğütler; Hayvanlara eziyet edilmesini yasaklar. Doğaya zarar vermemeyi öğütler. Çevreyi korumayı, yeşili, suyu korumayı emreder. İsrafı ve kaynakların yok edilmesini yasaklar.

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

İnsan yalnızca biyolojik bir varlık değildir. Anlam arayan, sorgulayan ve hayatının gayesini bilmek isteyen bir varlıktır. İnsan, yaradılışı gereği nakli ve akli ilimleri kullanarak bir yaratıcının olduğuna inanma gereği duyar. Yaratıcıya hem dünya hem de ahiret hayatında huzur için bir bağlılık kurma ihtiyacı hisseder.  

İslam; Evrenin ve insanın tesadüflerin ürünü olmadığını, bütün varlığın bir yaratıcısı olduğunu kabul etmeyi ve yaratıcıya kulluk etmeyi emreder. İnsan hayatının yalnızca dünya ile sınırlı olmadığını, ahiret ve hesap günü olduğunu, sorumluluk bilinci içinde yaşaması gerektiğini hatırlatır. Namazı emreder; insan ile yaratıcısı arasında düzenli bir bağ kurulmasını sağlar. Orucu emreder; insan nefsini kontrol etmeyi, sabrı ve paylaşmayı öğütler. Zekât ve sadaka ile paylaşmayı teşvik eder; ibadeti yalnızca bireysel bir ritüel olmaktan çıkarıp toplumsal sorumluluğa dönüştürür. Şükretmeyi ve tevazuu öğütler; insan sahip olduğu nimetlerin farkına varır ve kibirden uzak durmayı öğrenir.

Siz buna mı karşı çıkıyorsunuz?

Bütün bu hükümler bir araya getirildiğinde İslam’ın yalnızca bireysel ibadetlerden oluşan bir inanç sistemi olmadığı açıkça görülür. İslam aynı zamanda bir ekonomik düzen, bir toplumsal düzen, bir ahlak sistemi ve bir hukuk düzeni koyar. Bu düzenin adına ister “şeriat”, ister “İslam nizamı”, ister “ilahi hukuk” denilsin; temel iddiası aynıdır: İnsanı yaratan Allah, insanın hem bireysel hem toplumsal hayatını en iyi bilendir ve onun için en uygun düzeni belirleyendir.

Bugün Müslüman toplumlarda bu ilkelerin tamamının eksiksiz uygulanmadığı elbette söylenebilir. Ancak bir ilkenin uygulanmaması, o ilkenin yanlış olduğunu göstermez. Sorun ilkenin kendisinde değil, onu uygulamakla yükümlü olan devletlerin, insanların eksikliğinde ortaya çıkar. Bu nedenle yapılması gereken şey İslam’ın ortaya koyduğu değerlerin insan ve toplum için neyi hedeflediğini anlamaya çalışmaktır. Varsa uygulama hataları, eksikler, suiistimaller hep birlikte iyileştirme yaparak huzurlu bir topluma ulaşmaya çalışmaktır.

Çünkü doğruluk, adalet, merhamet, kul hakkına saygı, aileyi koruma, haksız kazancı engelleme insan onurunu muhafaza etme gibi ilkeler bütün insanlığın ortak iyiliğini hedefleyen temel değerlerdir.

Peki, bu ilkeleri uygulama imkânı sunan bir düzenin kurulmasını neden istemiyorsunuz?

Sahi Siz Neye Karşı Çıkıyorsunuz?

Sebahattin Kazaz - Eğitim Danışmanı