İnsanlık tarih boyunca bilgiyi taşlara, tabletlere, kâğıtlara emanet etti. Hiçbir çağda okul binaları bu kadar büyük, müfredatlar bu kadar geniş, imkânlar bu kadar zengin olmamıştı. Buna rağmen içten içe büyüyen bir soru var: Bugün, okullar çoğalıyor, her şey büyüyor: yapılar, programlar, teknolojiler… Ya insan?

İnsanı, bir bütün olarak yetiştiren okullar, günümüzde artık yalnızca büyük yapılar olmaktan çok nefes alan bir organizmadır. İklimi vardır, hafızası vardır, ruhu vardır. İçine giren herkes bu iklimden payını alır. Tıpkı bir bahçe gibi… Toprağı verimli olmazsa en iyi tohumu bile kurutur. Ama toprağı canlıysa, küçücük bir tohum bile ormana dönüşür.

Geleceğin okulu işte bu yüzden beton değil; yaşayan bir ekosistem olmak zorundadır.

Tarihe baktığımızda eğitimin hiçbir zaman yalnızca duvarlar arasında gerçekleşmediğini görürüz. Aristoteles öğrencileriyle yürüyerek düşünürdü. “Peripatetik okul” dedikleri şey aslında bir yürüyüş ekosistemiydi. Konfüçyüs, eğitimi “erdemli insan yetiştirme sanatı” olarak görürdü. Medreseler ders yapılan yapıların çok ötesinde ilim, ahlak, sanat ve hayatın birlikte aktığı canlı merkezlerdi.

Farabi eğitimi “insanı kemale ulaştıran yol” diye tanımlarken okulun hedefinin meslek edindirmekten ibaret olmadığı, asıl hedefin olgun insan olduğunu ilan ediyordu. İbn-i Haldun ise: “İnsan, alışkanlıklarının çocuğudur.” uyarısıyla alışkanlıklarımızın doğru olmasını gerektiğini önemle vurgulamıştır.

Demek ki okul, alışkanlık üreten bir iklimdir. Ve iklim canlılığını kaybederse öğrenme de canlı kalmaz. Yani, iklim yanlışsa, bina ne kadar güzel olursa olsun sonuç çoraklıktır.

Mevlânâ’nın “Testinin içinde ne varsa dışına o sızar” sözü okul kültürünün özeti gibidir. Okulun içine ne koyarsak topluma o taşar. Yunus Emre’nin “İlim ilim bilmektir, ilim kendin bilmektir” dizesi ise eğitimin nihai hedefini fısıldar: Kendini bilen insan, yolunu şaşırmaz.

Kendini bilen insanları tasarımlayacak Hezarfen yapılar artık tüm dünyanın merkezinde yer almaya başlıyor. Çünkü, tek bir amaç var: özel yetişmiş bireyleri; özgün, müreffeh, gelişmiş toplumların öncüsü haline getirmek.

Kabul ediyoruz ki bugünün dünyasında okul çoğu zaman bir üretim bandına dönüşmüş durumda. Aynı yaş, aynı müfredat, aynı sınav, aynı ölçüt… Oysa doğa hiçbir canlıyı aynı kalıpla üretmez. Bir ekosistemde çeşitlilik hayattır. Tek tiplik ise çöküşün habercisidir. Bu yüzden, ‘‘Her çocuk özeldir.’’ anlayışıyla hareket eden ve her çocuğu kendi özellikleriyle yetiştiren kurumların varlığı çağın zorunluluğu olmuştur.

Maria Montessori bu gerçeği erken fark etmişti: “Çocuğun gelişimi sadece öğretmenin işi değil, ortamın işidir.”

İşte geleceğin okulunun ana fikri burada saklıdır. Öğretmen bilgiyi veren değil ortamı tasarlayan kişidir. Öğrenci pasif alıcı değil öğrenme sürecinin öznesidir. Okul ise dört duvar değil etkileşim alanıdır.

Bugün dünyanın başarılı eğitim modelleri bize ortak bir hakikati söylüyor: Okul önce ruhunu inşa eder, sonra programını.

 Finlandiya’da sınıflar, sessiz disiplin fabrikaları olmaktan çıkıp etkileşimli öğrenme bahçelerine dönüşen mekanlardır. Japonya’da çocuklar okullarını temizleyerek mekâna aidiyet kazanır. Waldorf okullarında sanat ve hayal gücü akademik kazanımdan önce gelir. Reggio Emilia yaklaşımında okul, “üçüncü öğretmen” olarak görülür, yani bina bile öğrenmeye katılan canlı bir unsurdur.

Dünyada eğitime yön veren başka öncü deneyimler de okulun bir bina olmadığını, yaşayan bir ekosistem olduğunu gösteriyor. Sugata Mitra’nın Hindistan’da başlattığı “Hole in the Wall” deneyleri, çocukların doğru ekosistem sunulduğunda öğretmensiz bile öğrenme toplulukları oluşturabildiğini gösterdi. High Tech High okulları proje temelli öğrenmeyle bilgiyi hayata karışan bir deneyime dönüştürdü. Harvard’lı Howard Gardner’ın Çoklu Zekâ Kuramı, her öğrencinin farklı bir öğrenme canlısı olduğunu bilimsel zemine taşıyor. Danimarka’daki Forest Schools hareketi, sınıfı doğanın kalbine taşıyarak öğrenmenin toprağa, ağaca ve gökyüzüne karıştığında gerçek kökler saldığını kanıtlıyor. Ken Robinson’un eğitim sistemlerine yönelttiği “yaratıcılığı öldürüyoruz” eleştirisi, okulun mekanik kimliğinden sıyrılıp organik olması gerektiğini dünyaya hatırlattı. Peter Senge’nin “öğrenen organizasyon” yaklaşımı ise okulu durağan bir kurum olmaktan çıkartıp, sürekli kendini yenileyen bir canlı yapı olarak tanımladı.

Ve Khan Academy…

Salman Khan bir odada birkaç öğrenciye matematik anlatırken başlattığı hareketle bugün dünya çapında 180 milyon öğrenci ve 10 milyon öğretmenle, milyonlarca insanın öğrenme yolculuğuna dokunuyor. Fakat Khan Academy’yi büyük yapan içeriklerinin yanı sıra; merakı besleyen, kişiye göre büyüyen, sınır tanımayan bir öğrenme ekosistemi kurmuş olmasıdır. Bu artık bir okul modeli olmanın sınırlarını aşan ve yaşayan bir öğrenme ağıdır.

Tüm bu örnekler başka dillerde, başka kültürlerde söylenen aynı hakikatin tezahürüdür: Eğitim, canlı bir ekosistem kurabildiği ölçüde insanı ve toplumu dönüştürür.

Dünyada iz bırakan insanlar bize şunu hatırlatır: Büyük zihinler, canlı öğrenme iklimlerinde filizlenir.

Elon Musk çocuklarını klasik okullardan alıp kendi küçük öğrenme ekosistemini kurdu. Çünkü biliyordu ki çocuklar standart kalıplardan ziyade, canlı ortamda gelişir. Steve Jobs, okul yıllarında aldığı kaligrafi dersinin tüm tasarım anlayışını değiştirdiğini söylerken aslında şunu anlatıyordu: Okul, insana yalnız meslek değil, ruhuna iz bırakacak deneyimler vermelidir.

Aynı hakikat asırlar boyunca bizim medeniyetimizde yankılanmıştı: El-Cezerî, yalnız makineler tasarlamadı; gözlem, merak ve deneme kültürünü ilim halkalarında büyüttü.  Ali Kuşçu, gökyüzünü anlamayı bir öğrenme seferberliğine ve sınıfa dönüştürdü. Takiyüddin rasathaneyi yalnız bir bina olarak tasarlamadı orayı yaşayan bir araştırma iklimi olarak kurdu. Aziz Sancar, Nobel’e uzanan yolun okullarda, merakı diri tutan, düşünmeyi öğreten öğretmenlerle başladığını söyler. Oktay Sinanoğlu ise “Asıl mesele bilgi değil, o bilgiyi üretecek zihni yetiştirmektir.” diyerek eğitimin özüne işaret eder.

Aynı öze, Einstein, “Okulda öğrendiklerimi unuttum ama düşünmeyi orada öğrendim.” sözüyle hayati bir katkı verir ki aslında yaşayan okulun varlığını da kanıtlamış olur. Çünkü okulların sıralarından geçen herkes yıllar sonra bilgiye dair birçok şeyi unutur ama okulda yaşadıklarını, edindiği tecrübeleri, hayatına iz bırakan yaşanmışlıkları unutmaz!

O halde geleceğin okulunu nasıl bir ekosistem olarak düşünmeliyiz?

Bilgi deposu değil, anlam üreten…

Rekabet alanı değil, aidiyet kuran…

Tek tip değil, çok sesli…

Pasif değil, hareketli…

Dışarıdan şekillenen değil, içten büyüyen…

Çünkü canlı olan her şey gelişir, dönüşür, nefes alır. Okul da böyle olmalıdır. Öğrenci o ekosistemde yalnız ders görmez; kendini keşfeder, sınırlarını tanır, sorumluluk alır, hayata kök salar.

İbn-i Sina “Eğitim ruhu inşa etmektir” der. Belki bugün şöyle söylemek gerekir: Geleceğin okulu, ruhu olan bir canlıdır. Beton ayakta kalabilir. Ama ruhu olmayan okul, içten içe çürür. Yaşayan okul ise kök salar. Kök salan okul meyve verir. Ve o meyve yalnız diploma olmaktan çıkıp karakter, istikamet, umut ve insanlık olur.

Ve belki de çağımızın eğitim pusulası tek bir cümlede saklıdır: Okul bina olmaktan çıkıp yaşayan bir organizmaya dönüştüğünde, eğitim gerçekten insan yetiştirmeye başlar.

 Danyal Süzgün

Özel Konya Şehir Koleji Genel Müdürü