Son yıllarda Türkiye’den yurt dışına giden doktor, mühendis, akademisyen gibi meslek grupları üzerinden yoğun bir tartışma yürütülmektedir.

Bu tartışma çoğu zaman siyasi bir söylemin parçası hâline getirilmekte ve bazı çevreler tarafından nitelikli insanların yurt dışına gitmesi “devletin imkân vermemesi” ya da “ülkenin değer üretmemesi” şeklinde yorumlanmaktadır. Oysa insan hareketliliği tarih boyunca var olan küresel bir olgudur ve nitelikli iş gücünün farklı ülkelerde çalışması yalnızca Türkiye’ye özgü bir durum değildir. Bu nedenle meseleyi sağlıklı değerlendirebilmek için yalnızca bugünün siyasi tartışmalarının içinde aramamak, Türkiye’nin son altmış yıllık göç tecrübesine bakmak gerekir.

Türkiye’nin yurt dışına göç hikâyesi esasen 1960’lı yıllarda başlamıştır. II. Dünya Savaşı sonrasında hızla büyüyen Avrupa sanayisi ciddi bir iş gücü açığı ile karşı karşıya kalmış ve bu ihtiyacın karşılanması için çeşitli ülkelerle işçi alımı anlaşmaları yapılmıştır. 1961 yılında Türkiye ile Almanya arasında imzalanan işçi alımı anlaşmasıyla birlikte yüz binlerce Türk vatandaşı Avrupa ülkelerine çalışmak üzere gitmiş, 1970’li yıllara gelindiğinde Avrupa’daki Türk nüfusu iki milyonu aşmıştır. Başlangıçta geçici işçilik olarak düşünülen bu göç zaman içinde aile birleşimleriyle kalıcı bir yerleşime dönüşmüştür.

Bu göç dalgasının ekonomik sonuçlar ortaya çıkarması yanında önemli sosyal zorlukları da beraberinde getirmiştir. Yurt dışına giden işçilerin büyük bölümü ağır sanayi ve fabrika işlerinde çalışmış; dil, kültür ve toplumsal uyum gibi alanlarda ciddi güçlüklerle karşılaşmıştır. Birçok aile uzun süre parçalanmış şekilde yaşamış, Avrupa’da büyüyen bazı kuşaklar iki kültür arasında kimlik arayışları yaşamıştır.

1990’lı yılların sonlarından itibaren Türkiye’den yurt dışına gidenlerin niteliğinde önemli bir değişim yaşanmıştır. Bu kez göç edenlerin önemli bir kısmını üniversite mezunları, akademisyenler, mühendisler ve sağlık çalışanları oluşturmaya başlamıştır. Uluslararası literatürde “beyin göçü” olarak tanımlanan bu süreç aslında küresel iş gücü piyasasının doğal bir sonucudur. Türkiye İstatistik Kurumu verilerine göre yükseköğretim mezunlarının yurt dışına göç oranı 2015 yılında yaklaşık yüzde 1,6 seviyesinde iken 2023 itibarıyla yaklaşık yüzde 2 civarına yükselmiştir. 2008 ile 2017 yılları arasında Türkiye’de üniversite mezunu olan yaklaşık 2,4 milyon kişiden yaklaşık 49 bininin yurt dışında yaşamaya başladığı tespit edilmiştir. Bu veriler, zaman zaman dile getirilen dramatik “toplu kaçış” söyleminin gerçeği tam olarak yansıtmadığını göstermektedir.

Türkiye’nin 1960, 1990, 2024 yıllarındaki ihracat, ithalat ve ihracatın sektörlere dağılımına bakıldığında değişimi daha iyi görmek mümkündür.1960’larda ihracatımız 2 milyar dolar/yıl seviyesinde ve bunun ürün dağılımı; yüzde 90 tarım, hayvancılık ve madencilik ürünleri, yüzde 5-10 sanayi ürünleri şeklindeydi. 1990 da ihracat yıllık 13 milyar dolara, ihracattaki sanayi ürünlerinin payı yüzde 60 seviyesinde idi. 2024 yılında ise ihracat 261 milyar dolar, ihracatın içindeki sanayi ürünlerinin payı yüzde 94 civarındadır. Son dönemdeki sanayi ve teknoloji ürünlerinin ihracatı bu alandaki istihdam oranının da yüksek olduğunu gösterir.

Beyin göçü üzerine yapılan çalışmalar göç kararının genellikle birden fazla faktörün birleşimiyle ortaya çıktığını göstermektedir. Ekonomik imkânlar, araştırma altyapısı, uluslararası akademik ağlara erişim ve kariyer gelişimi için farklı ülkelerde deneyim kazanma isteği bu faktörler arasında yer almaktadır. Bunun yanında bazı bireylerin sosyal veya ideolojik tercihler doğrultusunda başka ülkelerde yaşamayı tercih etmeleri de göç kararını etkileyebilmektedir.

Bu durum özellikle sağlık alanında dikkat çekmektedir. Türkiye’de hekim göçü üzerine yapılan tartışmalarda çoğu zaman yalnızca yurt dışına giden doktorlar gündeme getirilmektedir. Oysa Sağlık Bakanlığı verilerine göre bazı yıllarda yurt dışına giden hekim sayısı birkaç yüz civarında gerçekleşmektedir. Örneğin bir yıl içinde yaklaşık 450 hekimin yurt dışına gittiği açıklanırken aynı yıl içinde yaklaşık 55 hekimin Türkiye’ye geri döndüğü belirtilmiştir. Ayrıca kamuoyunda sıkça dile getirilen ve yurt dışına çıkışla ilişkilendirilen “iyi hâl belgesi” rakamları gerçek göç sayısını değil, yurt dışı ihtimali için yapılan başvuruları ifade etmektedir.

Bununla birlikte bu süreç tek yönlü bir akış değildir; aynı zamanda Türkiye’ye doğru da bir hareketlilik bulunmaktadır. Güncel verilere göre Türkiye’de görev yapan yabancı doktor sayısı yaklaşık iki bin civarındadır. Hemşire ve diğer sağlık çalışanları da eklendiğinde yabancı sağlık personelinin toplam sayısının üç ila dört bin civarında olduğu tahmin edilmektedir. Uluslararası karşılaştırmalar sağlık alanındaki hareketliliğin küresel bir olgu olduğunu göstermektedir. Örneğin Almanya’da çalışan yabancı doktor sayısı altmış üç bini aşmıştır. Aynı ülkede görev yapan Türk doktor sayısının yaklaşık iki bin altı yüz civarında olduğu bilinmektedir. Bu tablo sağlık sistemlerinin giderek daha fazla uluslararası insan kaynağına dayandığını göstermektedir.

Türkiye’nin son yıllarda, savunma, sağlık ve diğer teknoloji alanlarında gerçekleştirdiği yatırımlar nitelikli işgücünü ihtiyacını artırmıştır. Türkiye aynı zamanda göç alan bir ülke hâline gelmiştir. 2010 yılında yaklaşık iki yüz bin civarında olan yabancı nüfus 2020’li yıllarda birkaç milyon seviyesine ulaşmıştır. Bu nüfusun önemli bir bölümü kriz bölgelerinden gelen sığınmacılardan oluşsa da aralarında akademisyenler, girişimciler ve nitelikli çalışanlar da bulunmaktadır.

Son yıllarda özellikle savunma sanayii, yazılım teknolojileri, havacılık ve elektrikli araç üretimi gibi alanlarda önemli projeler yürütülmekte nitelikli işgücüne ihtiyaç artmaktadır. ASELSAN, Roketsan, TUSAŞ, Baykar ve TOGG gibi kurumlar dünya ölçeğinde teknoloji geliştiren kuruluşlar hâline gelmiş ve on binlerce mühendisin çalıştığı büyük araştırma merkezleri oluşturmuştur. Bu merkezlerde yurt dışından dönen Türk mühendislerin yanında çok sayıda yabancı uzman da görev almaktadır.

Genel olarak bakıldığında, yurt dışında çalışmanın belirli maddi avantajlar sağlayabildiği görülmektedir. Ancak insan hayatında yalnızca maddi kazanç belirleyici değildir. Bir mühendis için kendi ülkesinde yürütülen bir teknoloji projesinin parçası olmak, bir savunma sisteminin geliştirilmesine katkı sunmak ya da yerli bir üretim hamlesinde sorumluluk üstlenmek ve bir sağlık personeli için birikimini ülke yararına kullanıyor olmak çoğu zaman çok daha derin bir anlam ve tatmin taşır.

Bu nedenle mesele yurt dışına gitmek veya gitmemek meselesi değildir. Tarih boyunca pek çok ülke yetişmiş insanlarının bir kısmını farklı ülkelerde görmüş, ancak bu insanlar daha sonra ülkelerinin kalkınmasında önemli rol oynamıştır. Çin, Hindistan ve Güney Kore gibi ülkeler bu sürecin bilinen örnekleri arasındadır. Yurt dışında eğitim görmek ve deneyim kazanmak son derece kıymetlidir; ancak bu bilgi birikiminin bir gün ülkenin gelişimine katkı sağlayacak şekilde değerlendirilmesi büyük önem taşır.

Sonuç olarak Türkiye’den yurt dışına giden nitelikli insanların varlığı tek başına bir zayıflık göstergesi değildir. Asıl mesele, bu insanların bilgi ve deneyimlerini bir gün kendi toplumlarının kalkınmasına yönlendirebilecek bir bilinçle hareket edebilmeleridir. Çünkü gerçek kalkınma yalnızca ekonomik büyüme ile değil, ülkesinin geleceğini kendi geleceğiyle birlikte düşünebilen bir nitelikli neslinin varlığıyla mümkündür.

Türkiye’nin ihtiyaç duyduğu şey iyi yetişmiş, millî sorumluluk bilincine sahip bir fikir ve üretim kadrosudur.

SEBAHATTİN KAZAZ - EĞİTİM DANIŞMANI